तपोवन : साधनेची भूमी की सत्तेच्या बुलडोझरचा आखाडा ?

अभय ओझरकर 

(Save Tapovan KumbhMela Development विशेष टीप :आज ही पत्रकारितेला चवथा आधारस्तंभ म्हणून समजले जाते .. नाहीतर आज काल लोक पत्रकाराबाबत काय बोलायला लागले आहे. याचा कानोसा सर्वानीच घेतला असेल ना?.पण जनस्थान लोकांचा कानोसा घेऊन बातमीदारी करत असतो. खालील लेख लोकांच्या मनातील कानोसा घेऊन जनते पर्यंत पोहचवण्याचा प्रयत्न केला आहे.)

२०१४ नंतर “हरित नाशिक”चा संकल्प मोठ्या आवाजात मांडला गेला. पर्यावरण रक्षण, विकास आणि निसर्ग यांचा समतोल, शाश्वत विकास, स्वच्छ हवा-पाणी, नद्या वाचवण्याची भाषणे — या सगळ्यावर नाशिककरांनी विश्वास ठेवला. फलक लागले, घोषणा दिल्या गेल्या, जाहीरनाम्यात ओळी घातल्या गेल्या.पण आज तपोवनात जे घडत आहे, जे डोळ्यांनी दिसत आहे, जे नागरिक अनुभवत आहेत, ते पाहता एकच प्रश्न तीव्रतेने उभा राहतो —

“हरित नाशिक”चा संकल्प खरा होता की तो फक्त भाषणापुरताच होता? (Save Tapovan KumbhMela Development)

मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्या अलीकडील सभेतून मिळालेल्या संकेतांनंतर हा प्रश्न अधिकच धारदार झाला आहे. तपोवनातील वाढलेली झाडं — ती कितीही जुनी असोत, कितीही पर्यावरणपूरक असोत, कितीही नाशिकच्या हवेसाठी आवश्यक असोत — ती मुळासकट काढण्याची मानसिक तयारी सुरू असल्याचं स्पष्ट दिसत आहे.हे केवळ वृक्षतोडीचं प्रकरण नाही. हा प्रश्न आहे — आपण कोणता नाशिक घडवत आहोत?

तपोवन : नाशिकच्या श्वासाचं केंद्र

तपोवन म्हणजे फक्त जमिनीचा तुकडा नाही.

तो नाशिकच्या श्वासाचं केंद्र आहे.

तो नाशिकच्या हवेला शुद्ध ठेवणारा फुफ्फुस आहे.

इथली झाडं म्हणजे पिढ्यान्‌पिढ्या उभी असलेली नैसर्गिक वारसा-व्यवस्था आहे. या झाडांनी उन्हाळ्यात सावली दिली, पावसात माती धरून ठेवली, हिवाळ्यात हवेला ओलावा दिला. नाशिकचं तापमान संतुलित ठेवण्यात तपोवनचा वाटा अमूल्य आहे.पण आज विकासाच्या नावाखाली, कुंभमेळ्याच्या तयारीच्या नावाखाली, या हिरव्या संपत्तीवर बुलडोझर फिरवण्याची मानसिकता तयार झाली आहे. प्रश्न सोपा आहे —विकास म्हणजे निसर्गाचा संहारच का?

कुंभमेळा : पुण्याचा सोहळा की निसर्गहत्येचा परवाना?

कुंभमेळा हा भारतीय संस्कृतीचा, अध्यात्माचा, साधनेचा उत्सव आहे.

बारा वर्षांतून एकदा येणारा हा सोहळा काही महिन्यांचा असतो.

पण झाडं ही शंभर-दोनशे वर्षांची गुंतवणूक असते.

आज झाडं कापली गेली,

तर पुढची पिढी सावलीला मुकते,

हवेला मुकते,

पाण्याला मुकते.

कुंभमेळ्याच्या नावाखाली जर झाडं कापली जात असतील, नद्या काँक्रिटमध्ये गाडल्या जात असतील, झरे दाबले जात असतील — तर हा पुण्याचा सोहळा कसा म्हणायचा?साधू-महंत पुण्याची भाषा बोलतात.पण निसर्गाचा नाश करून पुण्य मिळतं का ? हा प्रश्न सत्तेने स्वतःला विचारला पाहिजे.

आंदोलनकर्ते गुन्हेगार ठरणार?

आज तपोवन वाचवण्यासाठी पर्यावरणप्रेमी संस्था, कार्यकर्ते, सामान्य नागरिक रस्त्यावर उतरले आहेत. हे लोक कोणत्याही पक्षाचे नाहीत.ते निसर्गाचे आहेत.पण विश्वसनीय सूत्रांकडून मिळणाऱ्या माहितीनुसार, महापालिका निवडणुका संपल्यानंतर या आंदोलनकर्त्यांवर “सरकारी कामात अडथळा” आणल्याचे गुन्हे दाखल होऊ शकतात.म्हणजे काय?

झाडं वाचवणं हा गुन्हा ठरणार?

प्रश्न विचारणं हा अपराध ठरणार?

आंदोलन करणं हा देशद्रोह ठरणार?

लोकशाहीत प्रश्न विचारणं हा हक्क आहे.

तो गुन्हा नाही.

“डावी विचारसरणी”चा ठपका : प्रश्नांची हत्या

सभेतून आंदोलनकर्त्यांवर “डाव्या विचारसरणीचे” असल्याचा अप्रत्यक्ष आरोप करण्यात आला. ही भाषा अत्यंत धोकादायक आहे.कारण प्रश्न विचारणाऱ्यांना एका ठराविक विचारधारेत ढकलून, त्यांच्या प्रश्नांची विश्वासार्हता संपवण्याचा हा प्रयत्न आहे. पर्यावरण वाचवणं डावं नाही, उजवं नाही, मध्यम नाही —ते जगणं आहे.हवा श्वासासाठी असते, विचारधारेसाठी नाही.

मीडिया, सोशल मीडिया आणि सामान्य माणूस

गेल्या अनेक महिन्यांपासून तपोवन बचाव आंदोलन सुरू आहे.काही पत्रकारांनी निर्भीडपणे हा विषय जनतेसमोर आणला.सोशल मीडियावर सामान्य नागरिकांनी थेट प्रक्षेपण केलं.यामुळे हा लढा केवळ कार्यकर्त्यांचा न राहता सामान्य माणसाचा झाला.विशेष म्हणजे, सत्ताधारी पक्षाच्या सहयोगी पक्षांचे काही स्थानिक नेतेही “तपोवन वाचवा” आंदोलनात सहभागी झाले.ही गोष्ट सत्ताधाऱ्यांना अस्वस्थ करणारी ठरली.

विकास, विस्थापन आणि दुहेरी निकष

रामपथ प्रकल्पासाठी काळाराम मंदिराजवळील घरं तोडली गेली. ती अतिक्रमण होती, असं सांगण्यात आलं.पण वर्षानुवर्षे तिथे राहणाऱ्या कुटुंबांचं पुनर्वसन कुठे आहे?त्यांची अधिकृत यादी कुठे आहे? त्यांचं आयुष्य उद्ध्वस्त झाल्याची जबाबदारी कोणाची?विकास जर माणसाला विस्थापित करत असेल,निसर्गाला उद्ध्वस्त करत असेल,तर तो विकास कसला?

दगड बाहेरचा, झाडं बाहेरची?

रामपथसाठी वापरला जाणारा दगड उत्तरेकडून का आणला जातो? स्थानिक हवामानाशी सुसंगत दगड इथे उपलब्ध नाही का?तपोवनातील वृक्षारोपणासाठी दक्षिणेकडून झाडं का आणली जातात?महाराष्ट्रात स्थानिक प्रजाती नाहीत का?

स्थानिक निसर्गावर प्रयोग का?स्थानिक ज्ञानाला दुय्यम का?

गोदावरी : आई की काँक्रिटची नाली?

गोदावरी ही नाशिकची आई आहे.पण आज तिच्या काठावर काँक्रिटच्या भिंती उभ्या आहेत. नैसर्गिक प्रवाहाला अडथळे आहेत.स्वच्छतेच्या नावाखाली गोदावरीला श्वास घेऊ दिला जात नाही.नदी वाहण्यासाठी असते,भिंतीत बंद करण्यासाठी नाही.काँक्रिटीकरणाने नदी मरते.झरे गाडले जातात. पाणी जमिनीत मुरत नाही. हे स्वच्छता नाही —ही निसर्गहत्या आहे.

तपोवन : संस्कृती की सपाटीकरण?

तपोवन ही साधनेची भूमी आहे.ऋषी-मुनींच्या ध्यानाची जागा आहे. झाडाखाली बसून आत्मचिंतन करणाऱ्या परंपरेची स्मृती आहे.पण आज तपोवन म्हणजे —“कामात अडथळा” “मोकळी जागा” “सपाट करा” ही मानसिकता केवळ निसर्गद्रोही नाही, ती संस्कृतीद्रोही आहे.

कुंभमेळा येतो, झाडं परत येतात का?

कुंभमेळा बारा वर्षांनी येतो. झाडं शंभर वर्षांनी उभी राहतात. आज निर्णय बदला नाही, तर उद्या उशीर होईल.मतदानातून उत्तर मिळेल का?१५ तारखेला महापालिकेच्या निवडणुका आहेत. पर्यावरणप्रेमींनी स्पष्ट अजेंडा जाहीर केला आहे —

तपोवन वाचवण्याचं प्रतिज्ञापत्र देणाऱ्यालाच पाठिंबा.

जो उमेदवार तपोवन वाचावा या लढ्यात सक्रिय राहील असे प्रतिज्ञा पत्र देईल त्यालाच जनता समर्थन देईल पण प्रश्न आहे —सत्तेला नागरिकांचा आवाज ऐकू येईल का?

शेवटचा प्रश्न

साधू-महंतांच्या चरणी काय अर्पण करणार?

काँक्रिट?

तोडलेली झाडं?

गुदमरलेली नदी?

की —

स्वच्छ हवा

वाहती गोदावरी

हिरवं तपोवन

हीच खरी आदरांजली आहे.

नाशिकला पापाचे धनी बनवू नका.

हरित नाशिकचा संकल्प आज करा.

गोदावरीला मोकळा श्वास द्या.

तपोवन जपा.

इतिहास सत्तेच्या बाजूने नाही,

तो निसर्गाच्या बाजूने उभा राहतो