तेल,युद्ध आणि जगाचा कोंडमारा : होर्मुझ बंद तर कोरोनापेक्षा मोठे संकट?
युद्धाच्या ज्वाळा आणि जगाची वाढती धडधड:भारतावर परिणाम सुरू
अभय ओझरकर
(Iran Israel War Impact)मध्यपूर्वेतील युद्ध ही जगासाठी नवी गोष्ट नाही. पण सध्या अमेरिका, इस्रायल आणि इराण यांच्यात सुरू असलेला संघर्ष हा केवळ प्रादेशिक युद्ध नाही तर त्याचे परिणाम जागतिक पातळीवर दिसू लागले आहेत. गेल्या अकरा दिवसांपासून सुरू असलेल्या या संघर्षामुळे जगातील ऊर्जा बाजारपेठेत मोठी खळबळ उडाली आहे.सौदी अरेबियाची जगप्रसिद्ध तेल कंपनी सौदी अरामकोचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी अमीन नासेर यांनी दिलेला इशारा अत्यंत धोकादायक मानला जात आहे. त्यांच्या मते, हे युद्ध असेच सुरू राहिले तर जागतिक तेल बाजारपेठेवर विनाशकारी परिणाम होऊ शकतो. फक्त तेलाच्या किमती वाढतील एवढाच प्रश्न नाही तर संपूर्ण जागतिक अर्थव्यवस्थेलाच त्याचा मोठा धक्का बसू शकतो.
तेल साठे धोक्याच्या रेषेवर(Iran Israel War Impact)
अमीन नासेर यांनी स्पष्टपणे सांगितले आहे की सध्या जगातील तेल साठे गेल्या पाच वर्षातील सर्वात कमी पातळीवर पोहोचले आहेत. युद्धामुळे तेलाचा पुरवठा विस्कळीत झाला आहे आणि ऊर्जा बाजारपेठेवर प्रचंड दबाव निर्माण झाला आहे.जागतिक बाजारपेठेत तेल हा सर्वात महत्त्वाचा घटक मानला जातो. पेट्रोल, डिझेल, गॅस, वीज उत्पादन, उद्योग, वाहतूक – जवळपास सर्वच क्षेत्र तेलावर अवलंबून आहेत. त्यामुळे तेल पुरवठा कमी झाला तर त्याचा परिणाम प्रत्येक देशाच्या अर्थव्यवस्थेवर होतो.
होर्मुझची सामुद्रधुनी : जगाची ऊर्जा लाईफलाईन(Iran Israel War Impact)
या युद्धातील सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे होर्मुझची सामुद्रधुनी.जगातील सुमारे 20 टक्के कच्चे तेल या समुद्री मार्गातून वाहतूक होते. त्यामुळे हा मार्ग बंद झाला तर जागतिक ऊर्जा पुरवठा मोठ्या प्रमाणावर अडचणीत येतो.
इराणने अमेरिकेच्या आणि इस्रायलच्या हल्ल्यांनंतर होर्मुझची सामुद्रधुनी बंद करण्याचा निर्णय घेतला. त्यामुळे जगभरातील तेल कंपन्या आणि ऊर्जा बाजारपेठेत मोठी चिंता निर्माण झाली आहे.
आखातातील देशांवर तणाव
या युद्धाचा परिणाम फक्त इराण आणि इस्रायलपुरता मर्यादित नाही. आखातातील अनेक देशांवर त्याचा परिणाम होत आहे. काही अरब देशांवर इराणी क्षेपणास्त्रे आणि ड्रोन हल्ल्यांचा धोका वाढला आहे.या वाढत्या तणावामुळे अनेक देशांनी तेल उत्पादन कमी केले आहे. परिणामी जागतिक बाजारात तेलाचा पुरवठा आणखी कमी होत आहे.
सौदी अरामकोची उत्पादन कपात
जगातील सर्वात मोठा तेल निर्यातदार असलेल्या सौदी अरामकोने आधीच त्यांच्या काही तेल क्षेत्रांमध्ये उत्पादन कमी करण्यास सुरुवात केली आहे.मात्र ही कपात किती आहे आणि कोणत्या क्षेत्रांमध्ये उत्पादन कमी करण्यात आले आहे याबाबत कंपनीने पूर्ण माहिती दिलेली नाही. परंतु विश्लेषकांच्या मते ही कपात मोठ्या प्रमाणात असू शकते.
यानबू बंदराचा पर्याय
होर्मुझमार्गे तेल निर्यात करणे कठीण झाल्यामुळे अरामको काही तेलवाहू जहाजांना यानबू बंदराकडे वळवत आहे.परंतु तज्ज्ञांच्या मते हा मार्ग होर्मुझच्या तुलनेत खूपच मर्यादित आहे. त्यामुळे जागतिक तेल पुरवठ्यातील तूट भरून काढणे जवळपास अशक्य आहे.
भारतावर परिणाम सुरू
या संघर्षाचा परिणाम भारतातही जाणवू लागला आहे. काही शहरांमध्ये घरगुती गॅसचा तुटवडा जाणवू लागल्याची माहिती मिळत आहे.सरकारने घरगुती गॅसला प्राधान्य देण्यासाठी व्यावसायिक गॅस सिलेंडरचा पुरवठा कमी करण्याचे आदेश दिले आहेत.
हॉटेल उद्योग संकटात
व्यावसायिक गॅस सिलेंडरचा पुरवठा कमी झाल्यामुळे हॉटेल उद्योग मोठ्या संकटात सापडला आहे.अनेक हॉटेल व्यावसायिकांचे म्हणणे आहे की जर ही परिस्थिती आणखी काही दिवस टिकली तर अनेक हॉटेल बंद पडू शकतात.
उद्योग आणि कारखान्यांवर परिणाम
गॅस पुरवठा कमी झाल्यामुळे अनेक उद्योगांवरही परिणाम होऊ लागला आहे. काही कारखाने गॅसवर चालतात. त्यामुळे गॅस उपलब्ध नसल्यास उत्पादन थांबण्याची शक्यता आहे.जर कारखाने बंद पडले तर हजारो कामगार बेरोजगार होऊ शकतात.
बंदरांमध्ये अडकलेला माल
युद्धामुळे समुद्री वाहतूक धोक्यात आली आहे. त्यामुळे अनेक देशांनी जहाजांची हालचाल मर्यादित केली आहे.भारतातून निर्यात केलेला काही माल अजूनही बंदरांमध्ये अडकून पडल्याची माहिती आहे.
महागाईचा स्फोट?
जर तेल पुरवठा कमी झाला तर त्याचा थेट परिणाम महागाईवर होतो.पेट्रोल-डिझेल महाग झाले तर वाहतूक खर्च वाढतो. त्याचा परिणाम अन्नधान्य, औद्योगिक वस्तू आणि दैनंदिन वापराच्या वस्तूंवर होतो.
कोरोनापेक्षा वेगळे पण धोकादायक संकट
तज्ज्ञांचे मत आहे की जर हे युद्ध थांबले नाही तर जगाला कोरोनापेक्षा वेगळ्या प्रकारच्या संकटाचा सामना करावा लागू शकतो.कोरोनाच्या काळात लॉकडाऊनमुळे सर्व काही बंद झाले होते. परंतु या वेळी सर्व काही सुरू असले तरी ऊर्जा आणि वाहतूक व्यवस्था ठप्प होऊ शकते.
चुलीवरच्या स्वयंपाकाची वेळ?
गॅसचा तुटवडा वाढला तर नागरिकांना पुन्हा पारंपरिक चुलीवर स्वयंपाक करण्याची वेळ येऊ शकते.परंतु लाकूड, कोळसा किंवा इतर इंधनाचे दरही वाढण्याची शक्यता आहे.
शेवटी प्रश्न एकच : युद्ध थांबणार का?
आज जग एका निर्णायक टप्प्यावर उभे आहे. ऊर्जा बाजारपेठेवर प्रचंड दबाव आहे. जर मध्यपूर्वेतील युद्ध थांबले नाही तर त्याचे परिणाम संपूर्ण जगाला भोगावे लागू शकतात.तेलाच्या किमती, महागाई, उद्योग, रोजगार आणि सामान्य नागरिकांचे जीवन – सर्व काही या संघर्षावर अवलंबून आहे.युद्ध थांबले तर संकट टळू शकते. पण युद्ध वाढले तर जगाला एका नव्या आर्थिक वादळाचा सामना करावा लागू शकतो.
