अभय ओझरकर
सदू आणि दादू महापालिकेच्या रणसंग्रामाचा कानोसा घ्यायला निघाले आहेत.
ही त्यांच्यातील संवादमालिका आहे—ज्यात सर्वसामान्यांचे प्रश्न आहेत, कॉमन मॅनचा सूर आहे, आणि लोकांच्या मनातला आवाज स्पष्टपणे उमटतो. या संवादाचा उद्देश कोणावरही टीका करण्याचा नाही; तर लोकशाही म्हणजे नेमकं काय, याचा आरसा समाजासमोर धरायचा आहे.लोकशाहीचा चौथा आधारस्तंभ असलेल्या जागृत पत्रकाराच्या नजरेतून, जनस्थान ऑनलाईन या माध्यमातून, अभय ओझरकर यांच्या लेखणीतून सदू आणि दादू सर्व मतदारसंघांत फिरणार आहेत. हा प्रवास कडवट सत्य मांडणारा असला, तरी तो प्रामाणिक आहे.
आपला
अभय ओझरकर
कट्ट्यावरची संध्याकाळ म्हणजे फक्त चहा नव्हे.तो एक असा अवकाश असतो, जिथे लोकशाही अजून मेली नसल्याचा आभास निर्माण केला जातो.
जिथे सामान्य माणूस स्वतःला तात्पुरता नागरिक समजतो
आणि पुन्हा कायमचा प्रेक्षक होऊन बसतो.आजही तशीच संध्याकाळ होती.
पण हवेत एक विचित्र जडपणा होता.
जणू काही निकाल आधीच लागले होते.
मतदान बाकी होतं, पण निर्णय संपले होते.सदू आज गप्प होता.हा तोच सदू होता —
जो चहापेक्षा बातम्यांवर जास्त उकळायचा,
जो नेत्यांच्या भाषणात खोटं पकडायचा,
जो “हे असं का?” हा प्रश्न सतत विचारायचा.आज मात्र तो प्रश्नांपासून पळत होता.
दादू:“काय रे सदू,
आज एवढा शांत का?
तुझं तोंड आज सुट्टीवर आहे का?नेहमी निवडणूक म्हणजे युद्ध म्हणणारा तू,
आज शस्त्र खाली का ठेवलीस?फॉर्म भरले, माघाऱ्या झाल्या, यादी लागली…
खेळ संपला म्हणायला हरकत नाही.
मग तू असा विचारात का?
”सदूने चहाचा कप हातात फिरवला.
त्या कपात फक्त चहा नव्हता,
तिथे भ्रम विरघळत होते.
सदू:“दादू,
खेळ संपलाय हेच तर पचत नाहीये.इलेक्शन अजून व्हायचं आहे,
आणि आधीच सत्तर लोक बिनविरोध निवडून येतात?फॉर्म भरताना ‘मी लढणार’ म्हणणारे,
‘मी अन्यायाविरुद्ध उभा राहणार’ म्हणणारे,
एका फोनवर, एका बैठकीत, एका सहीवर गप्प बसतात.हा लोकशाहीचा खेळ नाही,
हा मूक संमतीचा बाजार आहे.”दादू हसला.
तो हसणं उपहासाचं होतं —
“तुला आता कळतंय?” असं विचारणारं.
दादू:“अरे सदू,
तू अजूनही लोकशाहीला आदर्श मानतोयस.हे आदर्शांचे दिवस नाहीत.
हे हिशोबाचे दिवस आहेत.समाजसेवा, नीतिमत्ता, प्रामाणिकपणा
हे शब्द भाषणापुरते आहेत.निवडणूक म्हणजे गुंतवणूक.
आणि सत्ता म्हणजे परतावा.पूर्वी म्हणायचे —
राजकारण म्हणजे सेवा.आता राजकारण म्हणजे
कॉन्ट्रॅक्ट, टेंडर आणि वसुली.”अशी चर्चा चर्चा सुरु आहे ?
सदू:“म्हणजे मतदाराचं मूल्य शून्य?
”दादू:“मतदाराला किंमत आहे,
पण नागरिकाला नाही.मत म्हणजे आकडा आहे.
नागरिक म्हणजे धोका आहे.म्हणून मतदार हवेत,
पण नागरिक नकोत.”सदूच्या कपातला चहा थंड झाला.
पण डोक्यात विचार तापले.
सदू:“मग सामान्य माणसाचं काय?तो कायम रांगेत उभा राहणारा,
फॉर्म भरणारा,
अर्ज घेऊन फिरणारा प्राणीच राहणार?
”दादू:“सामान्य माणूस सामान्यच राहिला पाहिजे
अशीच व्यवस्था उभी आहे.त्याला जास्त शहाणा होता कामा नये.
जास्त प्रश्न विचारता कामा नये.त्याला सवलती द्या.
योजना द्या.
थोडे पैसे खात्यात टाका.माणूस उपाशी ठेवला तर तो बंड करतो.
पोटभर दिलं तर तो गप्प बसतो.
”सदू:“हे तर नियोजित गुलामगिरी आहे.
”दादू:“हो.
आणि विशेष म्हणजे
लोक ती अभिमानाने स्वीकारतात.‘सरकारने दिलं’
हे वाक्य इतकं मोठं झालंय
की ‘सरकारने घेतलं’
हे दिसेनासं झालंय.
”सदू:“पण यात मध्यमवर्ग कुठे जातो?ना सवलत, ना सत्ता,
फक्त जबाबदाऱ्या.
”दादूचा आवाज कडू झाला.
दादू:“मध्यमवर्ग हा या देशाचा एटीएम आहे.तो काम करतो.
तो टॅक्स भरतो.
तो प्रश्न विचारत नाही.त्याला वेळ नाही.
त्याला भीती आहे.‘आपल्याला काही त्रास झाला तर?’
हा प्रश्न त्याला नागरिक होऊ देत नाही.
”तेवढ्यात बाजूला उभा असलेला एक माणूस पुढे आला.
तो फार बोलका नव्हता.
पण त्याच्या शांततेत प्रचंड आरोप होते.पांडूचा प्रवेश
पांडू:“माफ करा…
तुमचं बोलणं ऐकलं.तुम्ही व्यवस्था दोषी ठरवता,
ते बरोबर आहे.पण आपण स्वतःला पूर्णपणे निर्दोष समजतो,
हे चुकीचं आहे.”सदूने त्याच्याकडे पाहिलं.सदू:“म्हणजे दोष आमचाही आहे?
”पांडू:“दोष नाही,
सहभाग आहे.आपण मतदान करून
कर्तव्य संपल्याचं प्रमाणपत्र घेतो.पण लोकशाही ही
पाच वर्षांत एकदा वापरण्याची वस्तू नाही.ती रोज जपावी लागते.
”दादू:“पण प्रश्न विचारला की
लोक म्हणतात —
‘राजकारणात पडू नकोस.
’”पांडू:“हो.
कारण राजकारण घाण वाटायला शिकवलं गेलं.पण खरं सांगू का?राजकारण घाण नाही.
राजकारणात घाण केली जाते.आणि ती घाण साफ करण्याची जबाबदारी
नागरिकांची आहे.
”सदू:“मग सवलती, योजना लोकांना का भुलवतात?
”पांडू:“कारण त्या वेदना थांबवतात,
आजार बरा करत नाहीत.रोजगार नको,
पण भत्ता चालतो.शिक्षण नको,
पण मोफत योजना चालते.कारण प्रश्न विचारायला
मेंदू लागतो,
आणि मेंदू वापरणं धोकादायक असतं.
”दादू:“मग बिनविरोध निवडणुका?
”पांडू:“त्या आपल्या भितीचं प्रतीक आहेत.आपण विरोध केलाच नाही.
पर्याय उभा केलाच नाही.मग सत्ता म्हणते —
‘तुम्हाला हेच हवं होतं.’
”सदू:“मध्यमवर्गीयांचा आवाज कुठे हरवतो?
”पांडू:“तो ऑफिस आणि घराच्या मध्ये मरतो.कामावर जाऊन दमतो,
घरी येऊन थकतो.आणि थकलेला माणूस
क्रांती करत नाही.
”दादू:“म्हणजे आशा संपली?
”पांडू:“आशा संपली असं म्हणणं
हा सगळ्यात सोपा मार्ग आहे.पण प्रश्न विचारणं
हा सगळ्यात अवघड.
”सदू:“मग सुरुवात कुठून?
”पांडू:“स्वतःपासून.‘मी फक्त मतदार नाही,
मी नागरिक आहे’
हे मान्य करण्यापासून.जाब मागण्यापासून.
गप्प न बसण्यापासून.
”थोडा वेळ शांतता पसरली.
कट्ट्यावरचा गोंगाट थांबला.चहाचा शेवटचा घोट घेतला गेला.
सदू:“आज कळलं —
गप्प बसणं म्हणजे तटस्थता नाही,
ती साथ आहे.
”दादू:“आणि सभ्य राहणं म्हणजे
नेहमीच योग्य राहणं नाही.
”पांडू:“जोपर्यंत प्रश्न विचारणारा नागरिक जिवंत आहे,
तोपर्यंत लोकशाही जिवंत आहे.ज्या दिवशी नागरिक गप्प बसतो,
त्या दिवशी लोकशाहीचा मृत्यू होतो —
कोणत्याही घोषणा न देता.”पांडू निघून गेला.सदू आणि दादू एकमेकांकडे पाहत राहिले.कट्ट्यावरची चर्चा संपली नाही.
ती आता अस्वस्थतेत बदलली होती.आणि अस्वस्थ नागरिक
हा सत्तेसाठी सगळ्यात मोठा धोका असतो.(क्रमशः)
