सत्ता, तपोवन आणि पर्यावरण : नाशिककरांच्या विश्वासाची कसोटी

✍️ अभय ओझरकर

(सदर लेख नागरिकांच्या प्रतिक्रिया, प्रत्यक्ष आंदोलन आणि सार्वजनिक चर्चेवर आधारित आहे)

(Kumbh Mela Nashik development) नाशिक महानगरपालिकेतील सत्तास्थापना पुन्हा एकदा पूर्ण झाली आहे. भाजप आणि शिवसेना (शिंदे गट) यांची युती होऊन उपमहापौर पदी विलास शिंदे यांची निवड झाली. सत्तेची गणिते जुळली, खुर्च्या वाटल्या गेल्या, आणि राजकीय चित्र स्थिर झाले. मात्र या सत्तास्थापनेनंतर नाशिकच्या जनतेच्या मनात शांतता नाही. उलट, एक अस्वस्थ करणारा प्रश्न सातत्याने उपस्थित राहतो आहे — “तपोवनाचं काय?”हा प्रश्न केवळ एका जागेचा नाही.
हा प्रश्न पर्यावरणाचा, लोकशाहीतील नैतिकतेचा, सत्तेच्या प्रामाणिकपणाचा आणि नाशिकच्या भविष्यातील शाश्वत विकासाचा आहे.

आगामी कुंभमेळा : संधी की सबब? (Kumbh Mela Nashik development)

नाशिकमध्ये होणारा आगामी कुंभमेळा हा देशातील सर्वात मोठ्या धार्मिक आणि सामाजिक आयोजनांपैकी एक आहे. लाखो भाविक, साधू-संत, पर्यटक आणि प्रशासन यांचा समन्वय साधणे हे सोपे काम नाही. या पार्श्वभूमीवर प्रशासन आणि महानगरपालिकेवर प्रचंड जबाबदारी आहे, याबाबत कोणताही मतभेद नाही.

मात्र गेल्या काही महिन्यांपासून एक प्रश्न उपस्थित केला जातो आहे —
“कुंभमेळ्याच्या तयारीच्या नावाखाली पर्यावरणाशी तडजोड कितपत योग्य आहे?”

तपोवन परिसरात नियोजनाच्या नावाखाली वृक्षतोडीचे प्रस्ताव समोर येताच नाशिककर अस्वस्थ झाले. कारण तपोवन ही केवळ मोकळी जागा नाही, तर ती नाशिकच्या पर्यावरणीय संतुलनाचा कणा आहे.

तपोवन : निसर्गाची देणगी, राजकारणाचा बळी?

तपोवन म्हणजे हजारो वर्षांची सांस्कृतिक, धार्मिक आणि पर्यावरणीय ओळख. गोदावरीच्या काठावर वसलेले हे क्षेत्र नाशिकसाठी ऑक्सिजनचा साठा आहे. येथील झाडे म्हणजे केवळ लाकूड नाही; ती जैवविविधतेचे घर, तापमान नियंत्रक आणि भविष्यातील पाणीसाठ्याची हमी आहेत.

याच तपोवनातील वृक्षतोडीच्या निर्णयामुळे नाशिकमध्ये अभूतपूर्व जनआंदोलन उभे राहिले.

जनआंदोलन : राजकारणाच्या पलीकडचा लढा

गेल्या अनेक महिन्यांपासून वृक्षप्रेमी, पर्यावरण कार्यकर्ते, सामाजिक संस्था, कलाकार, विद्यार्थी, अभ्यासक आणि सर्वसामान्य नागरिक तपोवन वाचवण्यासाठी रस्त्यावर उतरले आहेत. या आंदोलनाला कोणत्याही एका पक्षाचा झेंडा नव्हता. एकच मागणी होती —

“विकास हवा, पण विनाश नको!”

विशेष म्हणजे हे आंदोलन केवळ नाशिकपुरते मर्यादित राहिले नाही. महाराष्ट्राच्या विविध भागांतून, तसेच नाशिकबाहेरून अनेक पर्यावरणप्रेमी तपोवनात आले आणि त्यांनी वृक्षतोडीला तीव्र विरोध दर्शवला.

शिंदे गटाची भूमिका : तेव्हा आणि आज

या आंदोलनात शिवसेना (शिंदे गट) ने सुरुवातीला स्पष्ट भूमिका घेतली होती. त्यांच्या नेत्यांनी आणि कार्यकर्त्यांनी पर्यावरणप्रेमींच्या आंदोलनात सहभाग घेतला, वृक्षतोडीला विरोध दर्शवला आणि “तपोवन वाचवू” अशी भूमिका जाहीर केली.त्या काळात अनेकांनी या भूमिकेचे स्वागत केले. मात्र आज सत्ता स्थापनेनंतर तोच प्रश्न पुन्हा उपस्थित होतो आहे —

“सत्तेपूर्वीची भूमिका सत्तेनंतरही टिकणार का?”(Kumbh Mela Nashik development)

भाजपची भूमिका आणि विरोधाभास

भाजपकडून कुंभमेळा मंत्री गिरीश महाजन यांनी तपोवनातील काही वृक्ष काढून ते अन्य ठिकाणी लावण्याचा निर्णय जाहीर केला. तसेच दक्षिण भारतातून हजारो वृक्ष आणून लागवड केल्याचा दावा करण्यात आला.

मात्र पर्यावरणतज्ज्ञांनी आणि आंदोलनकर्त्यांनी या निर्णयावर गंभीर प्रश्न उपस्थित केले. कारण प्रौढ वृक्षांचे स्थलांतर म्हणजे पर्यावरणीय नुकसान कमी होत नाही, तर ते केवळ कागदावरचे समाधान असते.

याच पार्श्वभूमीवर भाजपचे कार्यकर्ते रोहन देशपांडे यांनी पर्यावरणप्रेमींच्या बाजूने उभे राहत आंदोलनात सहभाग घेतला. मात्र पक्षाने त्यांना तत्काळ दूर केले.

हा प्रसंग केवळ एका कार्यकर्त्याचा नव्हता; तो सत्तेच्या विरोधात जाणाऱ्यांसाठी दिलेला स्पष्ट इशारा होता.

सत्तास्थापना आणि नवा संघर्ष

आज भाजप आणि शिंदे गटाची युती सत्तेत आहे. उपमहापौर म्हणून विलास शिंदे यांनी पदभार स्वीकारला आहे, तर अजय बोरस्ते हे शिंदे गटाचे गटनेते आहेत.

काल जे लोक तपोवनातील वृक्षतोडीला विरोध करत होते, ते आज महापालिकेच्या निर्णयप्रक्रियेचा भाग झाले आहेत.

याच ठिकाणी नाशिककरांचा सवाल अधिक तीव्र होतो —

“आता हे नेते कोणाच्या बाजूने उभे राहणार?”

पर्यावरण की सत्ता?

हा संघर्ष केवळ तपोवनापुरता मर्यादित नाही. हा संघर्ष आहे —

विकासाच्या मॉडेलचा

सत्तेच्या नैतिकतेचा

आणि जनतेच्या विश्वासाचा

राजकारणात सत्तेसाठी भूमिका बदलतात, हे नाशिककरांना नवीन नाही. मात्र पर्यावरणाच्या बाबतीत दुटप्पीपणा स्वीकारला जाणार नाही, असा स्पष्ट इशारा नागरिक देत आहेत.

नाशिककर सजग आहेत

आजचा नाशिककर गप्प बसणारा नाही. तो प्रश्न विचारतो, माहिती घेतो आणि योग्य वेळी उत्तर देतो. निवडणुकीत दिलेले आश्वासन, आंदोलनात दिलेली साथ आणि सत्तेत गेल्यावर घेतलेले निर्णय — याची नोंद जनता ठेवते.

योग्य उमेदवाराला मतदान करून सत्ता कुणाच्या हातात द्यायची, हे शेवटी नाशिककरच ठरवणार आहेत.

अग्निपरीक्षा सुरू झाली आहे

आज उपमहापौर विलास शिंदे आणि गटनेते अजय बोरस्ते यांच्यासमोर स्पष्ट अग्निपरीक्षा आहे.

ते पर्यावरणासाठी उभे राहणार का?

की सत्तेच्या दबावाखाली झुकणार?

तपोवन वाचवण्यासाठी ठोस निर्णय घेणार का?

की जनतेला पुन्हा रस्त्यावर उतरायला भाग पाडणार?

या प्रश्नांची उत्तरे शब्दांत नाही, तर कृतीतून मिळणार आहेत.

निष्कर्ष : तपोवन म्हणजे भविष्यासाठीची लढाई

तपोवन वाचवणे म्हणजे विकासाला विरोध करणे नाही.
तपोवन वाचवणे म्हणजे शाश्वत विकासाचा मार्ग स्वीकारणे आहे.

आज सत्तेत बसलेल्यांसाठी हा केवळ राजकीय प्रश्न नाही, तर इतिहासात कसे आठवले जावे, याचा निर्णय घेण्याचा क्षण आहे.

नाशिककर पाहत आहेत.
नाशिककर वाट पाहत आहेत.
आणि वेळ आल्यावर उत्तर देण्यासाठी सज्ज आहेत.

(सदर लेख नागरिकांच्या प्रतिक्रिया व सार्वजनिक चर्चेवर आधारित आहे)